هركس كه سخنى بشنود اگر مضمون آن را تا غايت ندانسته باشد آن دم بداند و اگر دانسته باشد ، نوبتى ديگر علم او به همان چه مىدانسته متعلّق شود ، براى آنكه شنودن سخن نسبت به عالم به وضع البته اثرى دهد و در چنين كس نتوان ، كه اثر حصول علم باشد ، براى آنكه چنين فرض كرديم كه او را علم به آن حاصل بوده و تحصيل حاصل محال است . پس ماند كه اثر آن تعلّقى جديد باشد كه علم او به آن پيدا كند ، سواى تعلّق اوّل كه به آن داشته و علم خداى عزّ و جلّ قديم است و آن را تعلّقى قديم نيز هست به همهء معلومات ، امّا سواى آن تعلّقات حادثه داشته باشد كه نظر به آن در كتاب اللّه آمد كه فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ « 1 » و آمد كه وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ « 2 » الى غير ذلك من نظائرهما . اكنون ما به نمودن خداى به خداى آن تعلّق جديد خواهيم كه علم خداى را به صفات جمال و جلال خويش پيدا شود نزد سماع الفاظ دالّه بر آنكه عبد مؤمن به ادا رساند مطابق آن تعلّق قديم كه تا غايت بوده ، و تمامى تحقيق اين سخن از كتب كلام بايد جست ؛ و اللّه اعلم . * * * بسم اللّه الرّحمن الرّحيم مكتوب 18 - [ من مات و لم يعرف امام زمانه . . . ] ( من عبد اللّه قطب بن محيى ) استعلام يتضمّن تذكرة ، در مشاهدهء ملوك و احوال ايشان ، تذكر عالم الهى و شهود جهان امر هست و مستبصر را در آن بصيرتى و ذوقى حاصل مىشود ، و سرّ او را

--> ( 1 ) . سوره عنكبوت ، آيه 3 « تا خدا آنان را كه راست گفته‌اند معلوم دارد و دروغ‌گويان را [ نيز ] معلوم دارد » . ( 2 ) . سوره محمد ، آيه 31 « و البته شما را مىآزماييم تا مجاهدان و شكيبايان شما را بازشناسانيم و گزارش‌هاى [ مربوط به ] شما را رسيدگى كنيم » .